søndag 8. april 2018

Din stund på jorden

Den svenske forfattren Wilhelm Moberg ( 1898-1973) er vel mest kjent for romanserien om dei svenske utvandrarane til Amerika på 1800 talet som seinare vart filmatisert med Liv Ullmann og Max von Sydow i hovudrollene. Ei av dei siste bøkene hans var "Din stund på jorden" som og er filmatisert. Her handlar det og om eit utvandrar, den aldrande svensk-amerikananren  Albert Carlson som sit åleine på eit hotellrom ved Stillehavskysten i 1962 og ser tilbake på livet sitt. Det er eit liv der han aldri oppnådde det han ønskte, han har alltid følt seg heimlaus og livet har ikkje gjeve den meininga han søkte. Barndomen i Sverige ser han i eit idyllisk lys inntil den dagen storebroren  Sigfrid som han er sterkt knytt til, døyr. Minnet om broren som for alltid er 19 år, føl han resten av livet, og han vender stadig tilbake til det. Den døyande broren sier ein gong til han: " Ta vare på ditt liv ! Skusle det ikke bort! For nå er din stund på jorden!" Men det er det den aldrande Albert føler han har gjort. Han forlet barndomsheim og foreldrenes vonbrot, to mislukka ekteskap, lite kontakt med dei to sønene, eit yrkesliv som forretningsmann sjølv om det var ein akademisk karriere som historikar han drøymde om.

Eg les boka om igjen og det gjer like sterkt inntrykk som då ho gjekk som opplesing på NRK for over førti år sidan. Det er ein djup eksistensiell smerte i Mobergs tekst, men det er og ein positiv apell: bruk livet ditt, kast det ikkje bort! På slutten opplever Albert Carlson å forsonast med tilveret slik han vart forsona med den døyande faren mange år tidlegare.

"Og freden senker seg i min sjel: Også din tid er snart forbi. Men ingenting betyr  noen ting  når også dette som du i kveld hører og ser, en gang er forgått. Deretter finnes det intet som har betydning for deg. Du er ved begynnelsen, du er ved enden. Og for deg finnes det ingen begynnelse og ingen ende. I den forvissningen kan du være trygg. Her har du din trygghet."

Ein annan stor svensk diktar Pär Lagerkvist skriv og om dette:

"Engång skal du vara en av dem som levat för längesen.
Jorden skal minnas dig så som den minns gräset och skogarna,
det multnande lövet.
Så som myllan minns
och så som bergen minns vindarna.
Din frid skal vara oändlig så som havet."

Det er perspektivet som ikkje reknar med noko meir etter dette korte livet, og kanskje kan det moderne mennesket slå seg til ro med det eller kanskje ikkje ?

"Med Sigrids død slutter min barndom."  seier Alberte Carlson ein stad i boka. Likevel tek barndomen aldri slutt, det er dette mysterie-landet som ligg under alt anna ein opplever seinare i livet. Smertefullt eller godt, men alltid sterke sanseinntrykka som når han skildrar den første forelskinga, uløyseleg  knytta til vår og lukta av poplar. Kanskje er det og det siste ein ser når kvelden lukkar seg for siste gong? Jon Fosse skriv om det i diktsamlinga "Poesiar etter Henrik Wergeland":

Å HAN SMILER

han ser på huset
der han voks opp
slik det stod
då han forlet det som gut
dei same pærene på trea

og sjela hans er atter barn
i det han døyr










mandag 2. april 2018

Påskemorgen slukker sorgen

Den kanskje mest kjente  og kjære påskesalmen er Gruntvigs "Påskemorgen slukker sorgen" frå 1843 med melodi av Ludvig Lindemann . Den innleia påskedags og andre påskedags messer og oppsummerar påskebodskapen på ein vakker måte.


1Påskemorgen / slukker sorgen, / slukker sorgen til evig tid; / den har oss givet / lyset og livet, / lyset og livet i dagning blid. / Påskemorgen / slukker sorgen, / slukker sorgen til evig tid.
2Redningsmannen / er oppstanden, / er oppstanden i morgengry! / Helvede greder, / himlen seg gleder, / himlen seg gleder med lovsang ny. / Redningsmannen / er oppstanden, / er oppstanden i morgengry!
3Sangen toner, / vår forsoner, / vår forsoner til evig pris; / han ville bløde / for oss å møte, / for oss å møte i paradis. / Sangen toner, / vår forsoner, / vår forsoner til evig pris.
4Bøtt er brøden, / død er døden, / død er døden som syndens sold! / Nu ligger graven / midt i gudshaven, / midt i gudshaven i Jesu vold. / Bøtt er brøden, / død er døden, / død er døden som syndens sold.
5Englesete, / engleglede, / engleglede i jordens skjød! / Lyet og leet / under livstreet, / under livstreet gjør hvilen søt. / Englesete, / engleglede, / engleglede i jordens skjød!
6Mørket græder, / englekleder, / englekleder de er som lyn. / Om enn bedrøvet / smiler dog støvet, / smiler dog støvet ved englesyn. / Mørket græder, / englekleder, / englekleder de er som lyn.
7Morgenstunden / gull i munnen, / gull i munnen har enn til oss. / Fra vår forsoner / livets gullkroner, / livets gullkroner, vår død til tross. / Morgenstunden / gull i munnen, / gull i munnen har enn til oss.
8Fagre skarer / oppad farer, / oppad farer fra grav i sky. / Tungene gløder, / Herren vi møter, / Herren vi møter med lovsang ny. / Fagre skarer / oppad farer, / oppad farer fra grav i sky.



                                                       Påskemorgen i St.Ansgar

onsdag 28. mars 2018

Stephen Hawking

Stephen Hawking, britisk professor i fysikk døydde 14. mars 76 år gammal. Symbolsk nok på fødselsdagen til Albert Einstein. Hawking er vel ein av få vitskapsmenn som har oppnådd superkjendis status, og langt på veg blitt ein legende i levande live. Han var ein dyktig vitskapsmann som gjorde banebrytande arbeid innan teoretisk astrofysikk og kosmologi. Han er særleg kjent for sitt arbeid med svarte hol og big bang, og med å sameina kvantefysikk og relativitetsteori. Men det er mange vel så dyktige vitskapsmenn som berre er kjent innan sitt fagområde, kven har til dømes høyrt om professor Roger Penrose som Hawking arbeidde saman med, og som har gjort vel så mykje innan dette fagfeltet ?

Det som gjorde Hawking så kjent var dels hans evne til å popularisera kompliserte problemstillingar i bøker og fjernsynsprogram retta mot folk som ikkje har fysikk og kosmologi som fagområde, dels var det hans evne til å leva eit produktivt liv trass i eit invalidiserande handikapp. Alt i 20 års alderen fekk han nervesjukdomen ALS, prognosen var då i beste fall eit par år, men han gjorde nevrologanes ord til skamme og levde i meir enn femti år med denne sjukdomen. Trass i manglande taleevne og ein rullestolbunden kropp, hadde han ein ekstremt skarp hjerne som gav oss innsikt i astrofysikkens komplekse problemstillingar. Det fascinerande livet hans vart for eit par år sidan gjort levande i filmen "A theory of everything". Hans pågangsmot og viljestyrke  bør vera oppmuntrande for alle som slit med handikapp og funkjonssvikt !

Det er mange som har kreve om Stephen Hawking i samband med hans bortgang, I sine populærvitskapelege bøker som " Univers uten grenser" og "En kort historie om tid" går Hawking utover sitt fagområde og inn på teologien og filosofiens område. Han avviser klart at det er ein skapande Gud som står bak universet.  Hawkings modell er kvantekosmologisk, universet har har ei endeleg fortid men inga byrjing i tid. Grenseforutsetningane til universet er at det ikkje har grenseforutsetningar, og for Hawking gjev  dette ikkje rom for ein Gud som første årsak.  Dette har møtt sterk kritikk ikkje bare frå teologisk og filosofisk hald, men og frå ikkje truande naturvitarar slik som professor i astrofysikk Øystein Elgarøy. " Spørsmålet om Guds eksistens er et filosofisk problem, det kan ikke besvares med fysikk alene."skriv han. Hawking hevda at filosofien ikkje har følgt med på utviklinga i fysikken og er derfor overflødig. Her er han på fagleg svært tynn grunn.

Stephen Hawking vil bli  hugsa for at han trass i sitt store handikapp gjorde banebrytande forskning innan astrofysikken, og at han evna å popularisera denne forskninga for folk flest. Han vil ikkje bli hugsa som religionsfilosof, her var han like mykje hobbyfilosof som dei fleste av oss andre.

Men når alt kjem til alt er det kanskje likevel dei nære relasjonar som betyr mest, iallfall når vi står stilt overfor døden. Hawking  innsåg nok og det når han ein stad skriv:" It would not be much of a universe if it wasn`t home to the people you love."



Palmesøndag 2018

Palmesøndag med Jesus inntog i Jerusalem og folkemengda som hyllar han med Hosanna rop er innleiinga til Den stille veka, veka som innheld det sentrale i den kristne trua. Tradisjonen tru feira vi også i St. Ansgar dagen med prosesjon med plamegreiner (tuja) og opplesing av heile Påskeevangeliet under messefeiringa.

Antifon til Laudes: Folkemengden som var kommet til festen, ropte til Herren: Velsignet være han som kommer i Herrens navn. Hosanna i det høye !






Bønn formulert denne dagen:


"Herre ! Du er vår begynnelse og fullendelse, Ditt vesen er fred og kjærlighet !
Skap i vår menighet fred, forsoning og gjensidig respekt og forståelse!
La fiendskap og mørke ord smelte av Din Ånds varme! Amen !"

onsdag 21. mars 2018

Poetica:Vinter


Vinter

Vinteren kom seint i år tok eit kraftig tak i våren og heldt igjen eg bøyer meg mot snøfokket dreg hetta tettare om hovudet på Titan er kuldegradene fleire og nedbøren fell som dråpar av metan tungt mot overflata ikkje ulikt snøen i slutten av mars men kven går der vinterkledd og hutrar blikket vendt undrande mot Saturns ringar.



Titan er Saturns største måne. Titan er eksepsjonell i det månen har atmosfære,
sjøar på overflata og nedbør av flytande metan. 

I 2005 landa romsonden Cassini Huygens på Titan og vi fekk nærbilete av
overflata.                                                                                   I

Broken heart syndrome

«Broken heart syndrome»

Vårt Land hadde nyleg ein reportasje om kjærleikssorg der forfattaren Ingvild Lothe frimodig stod fram med sin livshistorie. I samband med dette kom ein og inn på «Broken heart syndrome» med det medisinske navnet Takotsubo. Dette blei seinare teke opp i ein leiar, og illustrerar korleis ein spesiell medisinsk tilstand på kort tid får ein plass i den allmenne diskursen.

«Broken heart syndrom» er ein form for akutt hjertesvikt som ofte er utløyst av ein eller annan form for stress eller påkjenning, og blir medisinsk gjerne karakterisert som stress-kardiomyopati. Navnet Takotsubo kjem av at japanske forskarar som først dokumenterte tilstanden i 1990, syntest hjerte hadde form av ei japansk blekksprut-teine. Tilstanden kan ikkje skiljast frå hjerteinfarkt utan avanserte undersøkjingar. Prognosen er god, dei fleste er friske etter eit par månadar, og dødsfall er sjeldan. No er ikkje unge med kjærleikssorg dei meste utsette, langt dei fleste med denne tilstanden er kvinner i 60-80 års alderen. Sorg ved tap av ektefelle eller annan nær slektning er ein meir typisk årsak enn kjærleikssorg. Det treng heller ikkje vera dramatiske hendingar som utløyser dette syndromet, eg har sett det hos politikar etter oppheta diskusjon i kommunestyret, og hos restauranteigar som blei mektig provosert av ufordrageleg gjester.

Det finst og ein sjeldnare variant av denne tilstanden utløyst av positivt stress,det såkalla «Happy heart syndrome» eller «Diagoras syndrom»( Diagoras frå Rhodos døydde av glede då to søner vann olympisk gull i år 448 f. Kr.) Eit typisk scenario er «surprise party» for bestemor på 70 årsdagen, eller når barnebarn vinn gullmedalje i sportstevling. Postivt og negativt stress kan altså verka via felles mekanismar og slå ut likt på kroppen. Ein bør  med andre ord tenka seg litt om før ein planlegg «surprise party»!

Eg har blitt meir og meir fascinert av denne akutt hjertesjukdomen som for meg er eit argument for at mennesket ikkje er delt opp i psyke og kropp, vi er ein integrert heilskap. Dualismen er ein idehistorisk konstruksjon og dei bibelske forfattarane stod kanskje nærare moderne vitskap enn det mange seinare filosofar og psykologar gjer?

Publisert i Vårt Land  i dag 21.mars



fredag 16. mars 2018

Poetica: Eit svar


Eit svar

Ta ikkje uroen frå meg noko meir meg sjølv enn meg eg kunne spørja Paul Claudel og få ei kvit visse til svar kanskje eit nytt spørsmål eller det tomromet vi begge hatar.